Sokağa çıkıp insanlara “Kendinizi en fazla güvende hissettiğiniz yer neresidir?” diye sorsak, çoğunluğun cevabı hiç şüphesiz “aile” olacaktır. Toplumun en temel taşlarından birisi — hatta en önemlisi — diyebileceğimiz aile, gelecek kuşaklar için hem bir okul hem de güvenli bir liman olagelmiştir. İnsanlar bebekliklerinden itibaren birçok şeyi aile içinde öğrenir ve bu sayede sosyalleşerek toplumun bir parçası olmaya başlarlar.

Peki ya aile bir liman değil de bir fırtına noktasıysa?

Kişiliği Şekillendiren İki Güç: Kalıtım ve Çevre

Birçok psikoloji kitabında kişilikle ilgili tanımlama yapılırken iki öğeye vurgu yapılır: kalıtım ve çevre. Tek yumurta ikizleri üzerinde yapılan araştırmalar kalıtımın kişilik gelişiminde önemli bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Ancak kalıtımın tam olarak nasıl işlediği — hangi genlerin, hangi koşullarla, hangi kişilik özelliklerini etkilediği — hâlâ araştırılmaktadır. Kişilik gelişiminde diğer bir etken olan çevre — ve özel anlamda aile — ise pek çok araştırmanın odağında yer almaktadır.

Ainsworth’un Deneyi: Üç Çocuk, Üç Farklı Dünya

1970’lerin başında Mary Ainsworth ve meslektaşları, anne-çocuk ilişkilerini inceleyen deneysel bir çalışmayla günümüzde hâlâ kullanılan kritik bir kavramı ortaya koydular. “Yabancı Ortam Deneyi” (Strange Situation) adıyla bilinen bu çalışmada araştırmacılar, 12-18 aylık bebekleri oyuncak dolu bir odaya anneleriyle birlikte aldı. Odada tek yönlü bir ayna vardı; çocuklar gözlemlendiğinden habersizdi. Deney sekiz aşamadan oluşuyordu: anne ve çocuk odaya alınıyor, bir yabancı giriyordu; ardından anne odadan ayrılıyor, sonra yeniden dönüyordu. Her aşama yaklaşık üç dakika sürdü.

Araştırmacılar, anneleri bir süreliğine yanlarından ayrılan çocukların gösterdikleri tepkileri kaydetti ve üç farklı davranış kalıbı belirledi:

Birinci gruptaki çocuklar anneleri ayrılırken bir miktar kaygılansalar da hemen etrafındaki oyuncaklarla ilgilenmeye başladılar; anneleri döndüğünde rahatlama belirtisi gösterdiler. Araştırmacılar bunları güvenli bağlanan çocuklar olarak adlandırdı.

İkinci gruptaki çocuklar anneleri odadan ayrıldığında yoğun huzursuzluk ve ağlama yaşadılar; bu tepkiler anneleri gelene kadar sürdü, ancak anne döndüğünde de tam olarak sakinleşemediler. Bunlar kaygılı-kararsız bağlanan çocuklardı.

Üçüncü gruptaki çocuklar ise anneleri ayrılırken herhangi bir tepki göstermedikleri gibi anneleri döndüğünde de sevinç belirtisi göstermediler; ebeveynlerinden sanki yokmuş gibi kaçınıyorlardı. Bunlar kaçınmacı bağlanan çocuklardı.

Dördüncü Tür: Çözümsüz Korku

Yıllar sonra, 1986’da Mary Main ve Judith Solomon bu üç kategoriye sığmayan bir çocuk grubunu fark ettiler. Bu çocuklar gerçek anlamda şaşırtıcı davranışlar sergiliyordu: anneye yaklaşmak isterken duruyorlar, donup kalıyorlar, ritmik ve anlamsız tekrarlayan hareketler yapıyorlar ya da anneyi görünce korku içinde geri çekiliyorlardı. Kimi zaman anneye sarılmak ile ondan kaçmak arasında gidip geliyorlardı — sanki ikisi aynı anda isteniyor, ama ikisi de imkânsızdı.

Main ve Solomon buna dağınık/düzensiz bağlanma (dezorganize bağlanma) adını verdi.

Bu çocukların yaşadığı durum şöyle özetlenebilir: Korktuğunda sığınman gereken kişi, seni korkutan kişinin ta kendisidir. Yani hem tehlikenin kaynağı hem de güvenli liman aynı yerdedir. Beyin bu çelişkiyi çözemez; sonuç, donma, dağılma ve çözümsüz bir paniğin içinde kalma halidir. Main ve Hesse bu durumu “çözümsüz korku” (fear without solution) olarak tanımladı.

Dağınık/düzensiz bağlanma en çok istismar, şiddet ve ağır ihmalin yaşandığı aile ortamlarında ortaya çıkar. Araştırmalar, ihmal ve istismara uğrayan bebeklerin yüzde sekseninin bu bağlanma biçiminin belirtilerini gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu aynı zamanda suç araştırmalarında en fazla incelenen bağlanma türüdür; çünkü ilerleyen yaşlarda saldırganlık, şiddet ve antisosyal davranışlarla en güçlü ilişkiyi gösteren bağlanma biçimi budur.

Hareketsiz Yüz Deneyi: Bağlantı Kesildiğinde Ne Olur?

Ainsworth’un deneyi bağlanma türlerini tanımlıyordu. Ama bağlantının kendisinin ne kadar hayati olduğunu gösteren başka bir deney, bunu çok daha çarpıcı biçimde ortaya koydu.

1975’te Edward Tronick ve meslektaşları “Hareketsiz Yüz Deneyi”ni (Still Face Experiment) geliştirdi. Deney basitti: Önce anne bebeğiyle sıcak, karşılıklı bir etkileşime girdi; gülümsedi, konuştu, mimikler yaptı. Sonra araştırmacının işareti üzerine anne yüzünü ifadesizleştirdi; tepkisiz, donuk, hareketsiz bir maske takındı. Hiçbir şeye cevap vermedi.

Ne oldu? Bebek önce annenin dikkatini çekmeye çalıştı: gülümsedi, el salladı, sesler çıkardı. Bunlar işe yaramayınca yüzünü çevirdi, içine kapandı, çökmüş bir ifade takındı. Tronick bu durumu şöyle tanımladı: “Bebek hızla sararır ve tedirgin olur. Etkileşimi alışıldık karşılıklı kalıbına döndürmeye defalarca çalışır. Bu girişimler başarısız olunca bebek geri çekilir ve umutsuz bir yüz ifadesiyle annesinden uzağa yönelir.”

Deneyin ardından anne normal davranışına döndüğünde bebeğin olumsuz duygu durumu hemen geçmedi — bağlantının kesilmesi kısa bir sürede bile iz bırakmıştı.

Bu deney, gelişimsel psikolojinin en çok tekrarlanan bulgularından biri haline geldi. Daha da önemlisi, ilerleyen araştırmalar gösterdi ki: Hareketsiz yüz deneyindeki bebeklerin tepkileri, bir yaşındaki bağlanma sınıflandırmalarıyla; 18 aylıkta saldırganlık ve dürtüsellik gibi dışsallaştırma davranışlarıyla; üç yaşındaki davranış sorunlarıyla anlamlı biçimde ilişkiliydi.

Başka bir deyişle: Anne ne kadar duyarlı ve tepkiliyse bağlanma o kadar güvenli; bağlanma ne kadar güvenliyse olası davranış sorunları o kadar az.

Güvenli Bağlanma Ne Kazandırır?

Bağlanma, çocuk ile öncelikli bakım veren kişi arasındaki ilişkiye dayanan, çocuğa “etrafımda güvenebileceğim birisi var ve dünyayı keşfetmekte yalnız değilim” algısını kazandıran doğuştan gelen bir eğilimdir. İnsanın sosyalleşmesinin ilk kilometre taşlarından biridir.

Güvenli bağlanan bir çocuk etrafı özgürce keşfederken herhangi bir tehlike durumunda yanında güvenebileceği birisinin olduğunu bilir. Bu bilgi ona duygularını tanıma ve ifade etme, dürtülerini kontrol etme, yardımsever davranışlar geliştirme, empati kurma, olumlu benlik saygısı edinme, stresi sağlıklı biçimde yönetme ve karşılıklı ilişkilerde duygularını koruma gibi temel becerileri kazandırır.

Güvensiz Bağlanma Ne Bırakır?

Güvensiz bağlanan çocuklar — kaygılı, kaçınmacı ya da dağınık/düzensiz bağlanan — bu kadar şanslı değillerdir. Bir çocuk etrafında güvenebileceği birini bulamadığında sağlıklı bir kişilik geliştiremez. Bu çocuklarda düşük düzeyde empati ya da empati kuramama, ilişkilerde güven eksikliği, düşük özsaygı, antisosyal eğilimler, dengesiz akran ilişkileri, hiperaktivite, yalan söyleme, başkalarının eşyalarını çalma ve zarar verme, hayvanlara kötü davranma, vandalizm gibi uyumsuz davranışlar gözlenir.

Bağlanma üzerine yapılan araştırmalar, çocukluğunda özellikle üç davranışın — hayvanlara eziyet etme, altını ıslatma ve ateş yakma — güvensiz bağlanmanın en belirgin işaretleri arasında sayıldığını ortaya koymuştur. Özellikle hayvanlara çocukluğunda eziyet etme, bu bağlanma bozukluğunun en çarpıcı dışavurumu olarak değerlendirilmektedir. Not: Bu üçlünün klinik öngörü gücü son yıllarda literatürde daha ihtiyatlı bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır; söz konusu davranışlar tek başlarına tanısal değil, bütünsel değerlendirmenin bir parçasıdır.

Güvensiz bağlanan çocuklar düşmanlık, bencillik, başkalarına acı çektirme ve saldırganlık gibi antisosyal değerleri içselleştirir; ilerleyen dönemde düşük düzeyde ahlaki davranışlar sergilerler. Empati geliştiremeyen bir çocuk, başkasına acı çektirmeyi kolaylaştırabilir — hatta okullarda akran zorbalığı olarak karşımıza çıkan bu davranışlardan zaman zaman haz bile alabilir. 74 araştırmayı kapsayan ve 55.000’i aşkın katılımcıyı içeren geniş kapsamlı bir meta-analiz, ebeveyne bağlanma ile suç eğilimi arasında anlamlı ve tutarlı bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur. Cezaevlerindeki çocuk suçlular incelendiğinde, bu nüfusta güvensiz ve dağınık/düzensiz bağlanma oranlarının genel topluma kıyasla belirgin biçimde daha yüksek olduğu görülmektedir. Üstelik güvensiz bağlanma, psikopatoloji varlığı olmaksızın dahi cinsel suç, şiddet suçu ve aile içi şiddet dahil her tür suçla ilişkili bulunmaktadır.

Bağlanma bozukluğu olan çocuklarda ilerleyen dönemde depresyon ve intihar sıklığının da diğer gruba kıyasla daha fazla olduğu bildirilmektedir.

Kuşaktan Kuşağa Aktarılan Yaralar

Bağlanma biçimleri kalıtsal olmamakla birlikte kuşaktan kuşağa aktarılabilmektedir. Çocukluğunda güvensiz bağlanma yaşayan anne ve babaların çocuklarının benzer örüntüler gösterme ihtimali, güvenli bağlanan ebeveynlerin çocuklarına göre daha yüksektir.

Çocukluğunda istismara uğrayan, ihmal edilen ya da aile içinde şiddete maruz kalan ebeveynler, çocuklarına yeterince sevgi gösterememekte; zaman zaman kendi yaşadıkları süreçleri farkında olmadan çocuklarına da yaşatabilmektedirler. Müdahale edilmediğinde bu durum bir kısır döngüye dönüşür. Bu çocuklar da ileride anne-baba olduklarında sevgi, sıcaklık, ilgi gibi besleyici davranışlar sergilemek yerine ihmalkâr, reddedici ve uzak bir ebeveyn tutumu gösterme eğilimi taşıyabilirler.

Bağlanma çocuklukta kazanılmakla birlikte yaşam boyu sürer ve kişilerarası ilişkilerde belirleyici olmaya devam eder. Erken dönemde sağlıklı bağlanma deneyimi yaşayamayanlar, ilerleyen dönemde arkadaşlık kurmakta, romantik ilişkilerde ve evlilikte benzer güçlükler yaşayabilmektedir. Bu birikimli güçlükler, zamanla bireyi sosyal uyum sorunlarına daha açık hâle getirir.

Ne Yapmalı?

Yukarıda kısaca değinmeye çalıştığım ebeveyne bağlanma, insan yaşamında kritik öneme sahip ve belirli bir dönemde kazanılması gereken en temel gelişim görevleri arasındadır. Araştırmalar, pek çok problem davranışın arkasında güvensiz bağlanmanın izini taşıdığını ve özellikle aile ortamının belirleyici olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu alanda yapılabileceklerin başında aile eğitimi gelmektedir. Ülkemizde çeşitli aile içi iletişim seminerleri verilmekte, anne-baba okulları düzenlenmektedir. Bu tür etkinliklerin kapsamını genişletmek ve özellikle yeni evlenen ya da evlenmeye hazırlanan çiftlere bağlanma odaklı eğitimler vermek, gelecek kuşaklara yapılabilecek en verimli yatırımlardan biridir. Ortaya çıkan sorunları çözmek yerine onları önlemek hem daha az maliyetli hem de çok daha etkilidir.

Önleyici rehberlik kapsamında değerlendirilen bu eğitimlerin yalnızca okullarda değil; aile hekimliklerinde, aile danışmanlığı hizmeti sunan merkezlerde ve toplum ruh sağlığı birimlerinde de yaygınlaşması büyük önem taşımaktadır.

Bir çocuğun geleceğini değiştirmek için bazen tek gereken şey, yanında güvenebileceği bir yetişkinin varlığıdır. Bunu bilmek hem sorumluluk hem de umuttur.

Prof. Dr. Tahsin İlhan

EvOŋ Psikolojik Danışmanlık Merkezi