Yaşam bize her zaman istediğimiz şeyleri vermeyecek, her zaman mutlu olamayacağız, her zaman başarılı da olamayacağız. Yaşam sürprizlerle dolu ve bizim şimdiden bunlara hazır olmamız gerekiyor. Ama nasıl?

Bu sorunun yanıtı büyük ölçüde psikolojik sağlamlık kavramında gizli. Bireyin zorluklar karşısında kendini toparlaması ve eski işlevselliğine geri dönmesi olarak tanımlayabileceğimiz bu beceriyi güçlendirebilirsek, Itai Ivtzan ve meslektaşlarının pozitif psikolojiyle ilgili kitabının alt başlığında vurgulandığı gibi yaşamın karanlık yönlerini kucaklayabiliriz. Psikolojik sağlamlık nedir? Nasıl geliştirilir? Bu soruların yanıtını bağlanma kuramı üzerinden ele almaya çalışacağım.

Psikolojik Sağlamlık Nedir?

“Resilience” kavramının kökeni ilginç bir yerden geliyor: mühendislik. Bir malzemenin baskı altında şekil değiştirip ardından özgün biçimine dönme kapasitesini tanımlamak için kullanılan bu terim, zamanla psikoloji literatürüne taşındı. İnsanlara uygulandığında ise anlam genişledi: elastiklik, esneklik, yeniden toparlama ve dirençlilik gibi özellikleri kapsayan çok boyutlu bir beceriye dönüştü.

Türkçeye yılmazlık, kendini toparlama gücü, psikolojik dayanıklılık ve psikolojik esneklik gibi farklı biçimlerde çevrilen bu kavram için alanyazında en yerleşik karşılık psikolojik sağlamlık olmaya devam ediyor. Yazımın geri kalanında ben de bu karşılığı kullanacağım.

Kişilik mi, Beceri mi?

Psikolojik sağlamlık kavramı ilk tanımlandığında bir kişilik özelliği mi yoksa sonradan kazanılabilen bir beceri mi olduğu tartışıldı. Bu tartışma aslında psikolojide birçok kavram için geçerli; psikolojinin en eski sorusu: bizi şekillendiren genlerimiz mi, yaşadıklarımız mı? Benim görüşüm, psikolojik sağlamlığın hem genetik faktörlerin hem de çevresel faktörlerin etkileşimiyle şekillenen bir beceri olduğu yönünde.

Araştırmalar, beş faktör kişilik modelindeki duygusal denge ve dışadönüklük özelliklerinin psikolojik sağlamlık açısından avantaj sağladığını ortaya koyuyor. Ancak kişilik özellikleri ruh sağlığımızın yalnızca bir bölümünü açıklıyor. Gerisi, koruyucu faktörler olarak adlandırılan başka değişkenlere bağlı.

Bizi Ayakta Tutan Nedir? Koruyucu Faktörler

Alanyazın bu faktörleri üç başlık altında değerlendiriyor:

Bireysel faktörler: Olumlu başa çıkma becerisi, öz düzenleme, problem çözme, kendini kabul, öz yeterlik, iyimserlik, iç kontrol odağı.

Ailesel faktörler: Destekleyici aile ortamı ve bireye yönelik gerçekçi beklentiler.

Çevresel faktörler: Sosyal destek ve etkili toplumsal kaynaklar.

Bu üçü arasında bireysel faktörler oldukça çeşitli görünse de temeli büyük ölçüde aile ortamında atılıyor. Çünkü psikolojik sağlamlığın bireysel bileşenlerinin çoğu — öz düzenleme, empati, problem çözme, iyimserlik — çocukluğun ilk yıllarında, bakım veren kişiyle kurulan ilişkinin içinde şekilleniyor. Ve bu bizi doğrudan bağlanma kuramına götürüyor.

Bağlanma: En Temel Koruyucu Faktör

Bir bebek dünyaya geldiğinde ona kılavuzluk edecek en değerli kişi annesi ya da birincil bakım vereni. Özellikle ilk iki yıl için bu böyle. Yaşamın ilk yıllarında bakım verenin çocuğa nasıl yaklaştığı — onun sadece fiziksel değil, duygusal ihtiyaçlarını nasıl karşıladığı — bağlanmanın ve erken şemaların temelini oluşturuyor.

Mary Ainsworth’un Yabancı Ortam Deneyi’nden tanınan üç bağlanma biçimi şöyle özetlenebilir:

Güvenli bağlananlar, çevreyi meraklı bir şekilde keşfederken hem kendine hem de başkalarına güvenmeyi öğreniyor.

Kaçınmacı bağlananlar, karşısındaki kişilere güvenmekte güçlük çekiyor; ilişkilerinde duygusal uzaklık bir kalkan işlevi görüyor.

Kaygılı-saplantılı bağlananlar, başkalarına güvenirken kendilerine güvenmiyorlar; ilişkilerinde sürekli onay arayışı ve terk edilme kaygısı ön plana çıkıyor.

Her iki güvensiz bağlanma türü de bireyleri daha fazla sağlıksız ilişkiye, daha az esnek başa çıkma stratejilerine ve dolayısıyla daha düşük psikolojik sağlamlığa yönlendiriyor.

Dördüncü Tür: Dağınık/Düzensiz Bağlanma

1986’da Mary Main ve Judith Solomon, bu üç kategoriye sığmayan bir çocuk grubunu fark etti. Bu çocuklar hem anneye yaklaşmak hem de ondan kaçmak istiyordu — sanki ikisi aynı anda isteniyor, ama ikisi de imkânsızdı. Donup kalma, anlamsız tekrarlayan hareketler, bakışların yere çakılması… Bunlar dağınık/düzensiz bağlanmanın (dezorganize bağlanma) belirtileriydi.

Bu bağlanma biçimi en çok istismar, ihmal ve aile içi şiddetin yaşandığı ortamlarda ortaya çıkıyor. Temel çelişki şu: Korktuğunda sığınman gereken kişi, seni korkutan kişinin ta kendisi. Beyin bu çelişkiyi çözemez; sonuç, donma ve çözümsüz bir paniğin içinde kalma halidir. Main ve Hesse bu durumu “çözümsüz korku” (fear without solution) olarak tanımladı.

Dağınık/düzensiz bağlanma, suç araştırmalarında olduğu kadar psikolojik sağlamlık araştırmalarında da en riskli bağlanma türü olarak öne çıkıyor. Bu bağlanma biçimi; yetişkinlikte daha yüksek dissosiyasyon, saldırganlık ve ruh sağlığı güçlükleriyle güçlü biçimde ilişkilendiriliyor.

Beyin, Bağlanma ve Amigdala

Güvenli bağlanma özellikle beynin hızla geliştiği ilk üç yıl için kritik önem taşıyor. Milyarlarca sinir hücresi, kendini güvende hisseden çocuklarda daha hızlı ve daha işlevsel bağlar oluşturuyor.

Duygu düzenlemesinin merkezi olarak tanımlanan ve limbik sistem içinde yer alan amigdala, doğumdan itibaren ilk iki yılda şekilleniyor. Güvenli bağlanan çocuklarda daha işlevsel çalışan amigdala, stresli aile ortamında ya da depresyonlu anneler tarafından yetiştirilen çocuklarda anormal şekilde büyüyor.

Lyons-Ruth ve arkadaşlarının 30 yıllık boylamsal çalışması dikkat çekici bir bulgu ortaya koydu: 18 aylıkken dağınık/düzensiz bağlanma gösteren bebeklerde yetişkinlikte sol amigdala hacmi belirgin biçimde daha büyük çıktı ve bu durum, sonraki dönemde daha fazla dissosiyasyon ve limbik irritabiliteyle ilişkiliydi. Üstelik bu etki, çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimlerden bağımsız olarak ortaya çıktı; yani beynin iz taşıyıcısı, çocukluğun ilk aylarına kadar uzanıyordu.

Amigdalası sağlıksız gelişen bireyler, zorlayıcı yaşam olaylarıyla karşılaştıklarında duygusal tepkilerini düzenlemekte ciddi güçlük çekiyor. Başka bir deyişle: güvensiz bağlanma, psikolojik sağlamlığı doğrudan biyolojik düzeyde de zayıflatıyor.

Araştırmalar Ne Söylüyor?

Bu ilişki artık geniş kapsamlı meta-analizlerle de güçlü biçimde destekleniyor.

Rasmussen ve arkadaşlarının 2019 yılında yayımlanan sistematik derlemesi ve meta-analizi, 33 çalışmayı ve 2.305 katılımcıyı kapsıyordu. Sonuç açıktı: Güvenli bağlanma, psikolojik sağlamlığın temel bir bileşeni olarak tutarlı biçimde karşımıza çıkıyor. İki değişken arasındaki korelasyon katsayıları .20 ile .57 arasında değişiyor — zayıftan orta düzeye uzanan anlamlı ve tutarlı bir ilişki.

Sosyal yetkinlik üzerine yapılan bir başka meta-analiz ise 80 örneklem ve 4.000’i aşkın çocuğu kapsıyor. Bulgular, güvenli bağlanmanın güvensiz bağlanmaya kıyasla çocukların akranlarıyla sosyal uyumunu orta düzeyde ve tutarlı biçimde artırdığını gösteriyor. Dahası, bu etki erken ergenlik dönemine kadar azalmadan sürüyor. Başka bir deyişle, bağlanmanın getirisi tek bir gelişim dönemine sıkışmıyor; ilerleyen yıllarda da koruyucu işlevini koruyor.

Ne Yapmalı?

Psikolojik sağlamlık yalnızca bireyin kişisel özelliklerini (özerklik, özsaygı, iyimserlik, problem çözme) güçlendirerek kazanılamaz. Bu özelliklerin büyük çoğunluğunun temeli zaten sağlıklı aile ilişkilerinde atılıyor. Bu nedenle psikolojik sağlamlık çalışmalarında aileyi dışarıda bırakmak mümkün değil.

Okullarda öğrencilerin psikolojik sağlamlığını geliştirmeye çalışırken aileyi müdahalenin bir ayağına katmak kaçınılmaz. Önleyici ruh sağlığı açısından bakıldığında ise henüz çocuk sahibi olmayan çiftlere yönelik bağlanma odaklı eğitimler, gelecek kuşaklara yapılabilecek en verimli yatırımlardan biri olmaya devam ediyor.

Bireysel düzeyde ise şunu hatırlatmak isterim: Bağlanma biçimleri kader değildir. Yetişkinlikte güvenli ilişkiler kurmak, bilinçli öz-farkındalık çalışmaları yapmak ve gerektiğinde profesyonel destek almak, erken dönemde oluşan örüntüleri dönüştürmeye kapı aralayabilir.

Bir çocuğun — ve bir yetişkinin — psikolojik sağlamlığını besleyen en temel şey, yanında gerçekten güvenebileceği birinin varlığıdır.

Prof. Dr. Tahsin İlhan

EvOŋ Psikolojik Danışmanlık Merkezi